Fumigasyon ve gazdan arındırma, zararlı organizmalarla mücadele için gazla ilaçlanan yüklerin güvenli taşınmasını ve güvenli açılmasını anlatan iki bağlantılı kavramdır. Fumigasyon, kapalı bir ortama gaz hâlinde etki eden bir ilacın (fumigant) verilmesidir; gazdan arındırma ise bu gazın ortamdan uzaklaştırılıp birimin içine girilebilir hâle getirilmesidir.
Fumige edilmiş bir konteyner, içinde başka tehlikeli madde olmasa bile deniz taşımacılığında tehlikeli yük mevzuatının özel hükümlerine tabidir. IMDG Kod bu birimleri UN 3359 numarasıyla tanımlar; uyarı işareti, belge ve havalandırma konularını ayrı bir bölümde düzenler.
Bu rehber, fumige edilmiş yük taşıma birimlerine ilişkin uluslararası kuralları, konteyner açılmadan önce yapılması önerilen ölçüm ve havalandırma adımlarını ve Türkiye'deki mevzuat çerçevesini açıklar.
Türkiye'deki denizyolu tehlikeli yük yönetmeliği fumigasyonu, zararlı organizmaları yok etmek amacıyla belirli sıcaklıktaki kapalı bir ortama gaz hâlinde etki eden bir fumigantın belirli miktarda verilmesi ve belirli bir süre ortamda tutulması olarak tanımlar. Gıda ürünleri, tahıl, ahşap ambalajlı yükler ve bazı tarım ürünleri konteyner içinde bu yöntemle ilaçlanabilir.
Gazdan arındırma ise işin güvenlik tarafıdır: fumigantın veya yükten salınan zararlı gazların havalandırma yoluyla uzaklaştırılması ve birimin ölçümle doğrulanmış biçimde girilebilir hâle getirilmesi. Sektörde bu durum için "degassing" ve "gas free" terimleri de kullanılır.
Fumigasyon ve gazdan arındırma aynı zincirin iki ucudur. İlk adım yükü korur, ikinci adım o yükü açacak ve boşaltacak kişiyi korur.
IMDG Kod'un 5.5.2 bölümü, fumige edilmiş yük taşıma birimlerine özel hükümler içerir. Bakanlığın yayımladığı IMDG Kod Türkçe çevirisine göre başka tehlikeli madde içermeyen fumige edilmiş birim (UN 3359), bu bölümde sayılanlar dışında Kod'un diğer hükümlerine tabi değildir. Birimde fumigantın yanında başka tehlikeli yük de varsa, o yükün levhalama, işaretleme ve belge kuralları ayrıca uygulanır.
Bölümün öne çıkan diğer hükümleri şunlardır:
Fumige edilmiş birimin her erişim noktasına, birimi açacak veya içine girecek kişinin kolayca görebileceği bir uyarı işareti konur. İşaret, birim zararlı gaz konsantrasyonları giderilecek şekilde havalandırılana ve fumige edilmiş yük boşaltılana kadar yerinde kalır. IMDG Kod'a göre işaret en az 400 mm genişlik ve 300 mm yükseklikte, beyaz zemin üzerine siyah ve harf yüksekliği en az 25 mm olacak şekilde hazırlanır.
İşaret üzerinde kullanılan fumigantın adı, uygulama tarihi ve saati bulunur; birim kapıları açılarak veya mekanik yolla tamamen havalandırıldığında havalandırma tarihi de eklenir. Birim havalandırılıp boşaltıldığında işaret kaldırılır. Kod ayrıca, birimde başka Sınıf 9 madde yoksa fumige edilmiş birime Sınıf 9 levhası takılmamasını öngörür.
Taşımadan önce tamamen havalandırılmamış birimin belgelerinde "UN 3359, fümige edilmiş yük taşıma birimi, 9" ifadesi, fumigasyon tarihi ve saati ile kullanılan fumigantın tipi ve miktarı yer alır. Fumigant kalıntılarının ve varsa fumigasyon cihazlarının nasıl uzaklaştırılacağına dair talimat da belgeye eklenir. Birim tamamen havalandırılmış ve bu tarih işarete yazılmışsa ayrı bir belgeye gerek yoktur.
İki kavram sık karıştırılır; biri riski yaratan işlem, diğeri o riski ortadan kaldıran işlemdir. Aşağıdaki tablo farkları yan yana gösterir.
| Konu | Fumigasyon | Gazdan arındırma |
|---|---|---|
| Amaç | Yükteki zararlı organizmaları yok etmek | Zararlı gazı uzaklaştırıp birimi girilebilir hâle getirmek |
| Zamanlama | Birim paketlendikten sonra, gemiye yüklenmeden önce | Fumigasyon süresi dolduktan sonra, açma ve boşaltma öncesinde |
| Birimin durumu | Kapalı tutulur, uyarı işareti taşır | Doğal veya zorlamalı havalandırma uygulanır |
| İşarete yansıması | Fumigant adı, tarih ve saat yazılır | Havalandırma tarihi eklenir; boşaltmadan sonra işaret kaldırılır |
| Doğrulama | Uygulama kayıtları ve belge | Gaz ölçümü; değerler ilgili sınırların altına inene kadar giriş yok |
"Gas free" ifadesi uygulamada ölçümle doğrulanmış güvenli ortamı anlatır. IMDG Kod ise konteynerler için ayrı bir sertifika adı koymaz; havalandırma tarihinin uyarı işaretine yazılmasını ve işaretin boşaltmadan sonra kaldırılmasını ister.
IMO, ILO ve UNECE'nin ortak hazırladığı CTU Kod, bağlayıcı olmayan bir uygulama kodudur ve fumigasyona ayrı bir ek ayırır. Kod'a göre birim havalandırıldı olarak işaretlenmiş olsa bile dikkatli olunmalıdır; gaz, çuvallı tahıl veya geniş hava boşluklu kolilerde tutulup günler boyunca yeniden salınabilir. Sıkı istiflenmiş yük, fumigant tabletlerini veya gazı birimin dip tarafında hapsedebilir.
CTU Kod bir uyarı daha yapar: ahşap takozların ISPM 15 gereğine uygun işlenmesi, kapılar kapanmadan hemen önce içeri bir fumigasyon tableti atılarak sağlanamaz ve bu uygulamaya izin verilmez. Ayrıca yalnız fumigantlar değil, ayakkabı, tekstil veya mobilya gibi tehlikesiz görünen ürünlerin üretiminden kalan gazlar da uzun deniz yolculuklarından sonra konteyner içinde tehlikeli düzeylere ulaşabilir.
Risk, konteyneri ilk kez açan kişide yoğunlaşır; bu kişi çoğu zaman fumigasyonu yapan firmadan değil, zincirin sonundaki depodan veya sahadan gelir. CTU Kod'a göre fumigasyon uygulanmış olma ihtimali yüksek yükler arasında gıda maddeleri, deri ürünler, el sanatları, tekstil, ahşap veya hasır mobilya, lüks araçlar ve ahşap sandık ya da palet üzerindeki yükler sayılır.
CTU Kod'un konteyner teslim alma ekindeki öneriler, güvenli açmanın bir sıraya bağlı olduğunu gösterir. Aşağıdaki akış bu önerilere dayanır; ölçüm yöntemi, cihaz seçimi ve sınır değerler için yetkili uzman ile ilgili ulusal mevzuat esas alınır.
CTU Kod, metil bromür, fosfin ve sülfüril florür için havalandırma sırasında birimin çevresinde en az 20 metrelik bir güvenlik mesafesini örnek olarak verir. Fosfin tespit edilmesi hâlinde uzman bir gazdan arındırma firmasıyla çalışılmasını önerir.
Tehlikeli Yüklerin Denizyoluyla Taşınması ve Yükleme Emniyeti Hakkında Yönetmelik, 14 Kasım 2021 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Yönetmeliğe göre temizlenmemiş ve gazdan arındırılmamış ambalaj ile yük taşıma birimleri, içlerinden boşaltılan tehlikeli yüke uygulanan hükümlere tabidir.
Yönetmelik, İdareye kıyı tesislerinde ve gemilerde fumigasyon operasyonu ile fumige edilmiş birimlerde gaz ölçümü, gazdan arındırma ve kapalı mahallere giriş konularında IMO mevzuatını dikkate alarak düzenleme yapma yetkisi verir. Kıyı tesisleri için fumigasyonun belirlenmiş özel bir alanda yapılması da idari yaptırım maddesinde yer alır. Fumigasyon yapılmış yüklerle ilgili diğer kamu kurumlarının yetki ve sorumlulukları ise saklı tutulur.
Kıyı tesislerinde tehlikeli yük operasyonlarının genel çerçevesi IMDG Kod kıyı tesisi eğitimi sayfasında, konteyner paketleme kuralları ise CTU Code rehberinde ele alınır.
En tehlikeli hata, uyarı işareti olmayan konteyneri güvenli saymaktır. CTU Kod'a göre işaretin bulunmaması fumigant bulunmadığı anlamına gelmez; havalandırıldı olarak işaretlenmiş birimlerde bile yükün emdiği gaz yeniden açığa çıkabilir.
İkinci yaygın hata, havalandırma bittikten sonra ölçüm yapmadan içeri girmektir. Doğru yöntem, havalandırma süresi hesaplanmış olsa bile girişten önce ölçüm yapmak ve sonucu kaydetmektir.
Üçüncüsü, fumigasyonu kapılar kapanmadan önce içeri atılan tabletlerle "tamamlamaya" çalışmaktır. Bu uygulama hem ISPM 15 açısından geçersizdir hem de işaretsiz, belgesiz bir gaz riski yaratır. Son olarak, boşaltılan konteynerde kalan fumigant ambalajları ve kalıntıları temizlenmeden birim bir sonraki kullanıcıya gönderilmemelidir.
ADR Kampüs fumigasyon ve gazdan arındırma alanında eğitim vermez; bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve fumigant uygulaması ya da gaz ölçümü için yetkili uzmanın yerini tutmaz. ADR Kampüs'ün Avcılar'da yüz yüze verdiği eğitimler SRC-5, TMGD, IMDG Kod kıyı tesisi ve deniz gözetim yetkilisi eğitimleridir. İşletmelere TMGD danışmanlığı da verilir.
UN 3359, fumige edilmiş yük taşıma birimlerinin tehlikeli yük mevzuatındaki numarasıdır. Taşımadan önce tamamen havalandırılmamış birimin belgelerinde UN 3359, fümige edilmiş yük taşıma birimi, 9 ifadesi yer alır.
IMDG Kod'a göre işaret, birim zararlı gaz konsantrasyonları giderilecek şekilde havalandırılana ve fumige edilmiş yük boşaltılana kadar yerinde kalır. İki koşul birlikte sağlandığında işaret kaldırılır.
Girilmemelidir. CTU Kod'a göre yükün emdiği gaz günler boyunca yeniden salınabilir; girişten önce yetkili kişi tarafından gaz ölçümü yapılmalıdır.
Her zaman değil. İşaret taşıma sırasında kopmuş veya silinmiş olabilir. Kapı contalarında veya havalandırma deliklerinde bant görülmesi fumigant bulunabileceğine işaret eder.
IMDG Kod, fumige edilmiş konteynerler için gas free adıyla ayrı bir sertifika tanımlamaz; havalandırma tarihinin uyarı işaretine yazılmasını ister. Sözleşmeler, alıcı ülke veya ilgili kurumlar ayrıca belge isteyebilir; bu durum her sevkiyatta kontrol edilmelidir.
IMDG Kod'a göre fumigant, yük taşıma birimi gemiye yüklendikten sonra uygulanmaz. Fumige edilmiş bir birim gemiye yüklenmeden önce kaptan bilgilendirilir.
Sınır değerler kullanılan gaza ve ülkenin mevzuatına göre değişir. CTU Kod, ölçümü yöneten kişinin ilgili kimyasalın özelliklerini ve eşik değerini kendi ulusal standartlarından kontrol etmesini önerir; bu konuda yetkili uzman ve ilgili mevzuat esas alınır.