MARPOL ve SOLAS, deniz taşımacılığının iki temel uluslararası sözleşmesidir. SOLAS denizde can emniyetini, MARPOL ise gemilerden kaynaklanan kirliliğin önlenmesini düzenler. İkisi de Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) çatısı altında hazırlanmıştır ve Türkiye her iki sözleşmeye de taraftır.
Tehlikeli yük taşımacılığı açısından bu iki sözleşmenin kesiştiği nokta bellidir: SOLAS Bölüm VII tehlikeli maddelerin güvenli taşınmasını, MARPOL Ek III ise paketli zararlı maddelerin denizi kirletmesini önlemeyi hedefler. İkisinin ayrıntıları da IMDG Kod üzerinden uygulamaya geçer.
Bu rehber, iki sözleşmenin yapısını, tehlikeli yüklerle ilişkisini, hangi personeli ilgilendirdiğini ve Türkiye'deki mevzuat karşılığını sade bir dille anlatır.
SOLAS'ın tam adı 1974 Denizde Can Emniyeti Uluslararası Sözleşmesidir. IMO'ya göre sözleşme 1 Kasım 1974'te kabul edilmiş, 25 Mayıs 1980'de yürürlüğe girmiştir. Gemilerin yapısı, yangından korunma, can kurtarma araçları, seyir emniyeti ve yük taşımacılığı gibi konularda asgari standartlar koyar.
MARPOL ise Gemilerden Kaynaklanan Kirliliğin Önlenmesi Uluslararası Sözleşmesidir. 1973 tarihli sözleşme 1978 Protokolü ile birlikte uygulandığı için "MARPOL 73/78" olarak anılır. Petrol, dökme zararlı sıvılar, paketli zararlı maddeler, pis su, çöp ve hava kirliliği ayrı eklerde düzenlenir.
İki sözleşmenin ortak özelliği, teknik ayrıntıların eklere, bölümlere ve bunlara bağlı kodlara bırakılmasıdır. SOLAS için IMO'nun SOLAS 1974 sayfası bölüm listesini ve değişiklik usulünü açıklar; sözleşme, itiraz gelmezse belirli bir tarihte yürürlüğe giren "zımni kabul" usulüyle güncellenir.
SOLAS'ın teknik gövdesi bölümlerden oluşur. Tehlikeli yükle çalışan biri için en çok öne çıkanlar Bölüm VI ve Bölüm VII'dir, ancak yangından korunma bölümü de tehlikeli yük taşıyan gemilerin donanımıyla doğrudan ilgilidir.
Bölüm VI'nın konteyner taşımacılığındaki en bilinen sonucu doğrulanmış brüt kütle (VGM) kuralıdır. IMO'ya göre SOLAS VI/2 değişikliği 1 Temmuz 2016'da yürürlüğe girmiş ve dolu konteynerin doğrulanmış brüt kütlesini bildirme sorumluluğunu yükletene vermiştir. Türkiye'deki tartım ve yetkilendirme tarafı DBA ve tartı aleti operatörü rehberinde ayrıca ele alınır.
MARPOL'ün asıl işlevi eklerdedir ve her ek ayrı bir kirlilik türünü hedefler. Aşağıdaki tablo, IMO'nun MARPOL sayfasındaki ek adlarını ve yürürlük tarihlerini Türkçe olarak gösterir.
| Ek | Konu | Yürürlük |
|---|---|---|
| Ek I | Petrol kaynaklı kirliliğin önlenmesi | 2 Ekim 1983 |
| Ek II | Dökme zararlı sıvı maddelerle kirliliğin kontrolü | 2 Ekim 1983 |
| Ek III | Denizde paketli taşınan zararlı maddelerden kirliliğin önlenmesi | 1 Temmuz 1992 |
| Ek IV | Gemi kaynaklı pis suyun yol açtığı kirliliğin önlenmesi | 27 Eylül 2003 |
| Ek V | Gemi kaynaklı çöpün yol açtığı kirliliğin önlenmesi | 31 Aralık 1988 |
| Ek VI | Gemi kaynaklı hava kirliliğinin önlenmesi | 19 Mayıs 2005 |
Ek II'nin hükümleri IMO kaydına göre fiilen 6 Nisan 1987'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. Tehlikeli yük tarafında Ek II dökme kimyasal taşıyan tankerleri, Ek III ise konteyner ve ambalaj içindeki paketli yükleri ilgilendirir.
SOLAS Bölüm VII beş kısımdan oluşur. Kısım A paketli tehlikeli yüklerin sınıflandırılması, ambalajlanması, işaretlenmesi, etiketlenmesi, levhalanması, belgelendirilmesi ve istiflenmesini kapsar. Kısım A-1 katı dökme tehlikeli yükleri, Kısım B dökme sıvı kimyasal taşıyan gemileri (IBC Kod), Kısım C sıvılaştırılmış gaz taşıyan gemileri (IGC Kod), Kısım D ise ışınlanmış nükleer yakıt gibi özel yükleri (INF Kod) düzenler.
Paketli tehlikeli yüklerin taşınması, SOLAS'a göre IMDG Kod'un ilgili hükümlerine uygun olmak zorundadır. IMDG Kod'un Türkçe çevirisindeki girişe göre Kod, 1 Ocak 2004'ten itibaren SOLAS kapsamında zorunlu hâle gelmiştir; bazı bölümleri ise tavsiye niteliğini korur. Kıyı tesisi tarafında bu kuralların nasıl uygulandığı IMDG Kod kıyı tesisi eğitimi sayfasında anlatılır.
MARPOL Ek III, paketli zararlı maddeler için ambalajlama, işaretleme, etiketleme, belgelendirme, istif, miktar sınırlaması, istisna ve bildirim konularında genel gereklilikleri koyar. IMO'ya göre zararlı madde, IMDG Kod'da deniz kirletici olarak tanımlanan veya Ek III'ün lahikasındaki ölçütleri karşılayan maddedir.
Uygulamada bu, bir maddenin hem tehlikeli yük hem de deniz kirletici olabileceği anlamına gelir. IMDG Kod'a göre SOLAS Bölüm VII ve MARPOL Ek III'ün 4. kuralları gereği, tehlikeli yük ve deniz kirletici taşıyan her gemide bu yüklerin adlarını ve yerlerini gösteren özel bir liste, manifesto veya ayrıntılı istif planı bulunur.
İki sözleşme sıkça tek başlık altında anılsa da korudukları değer farklıdır. SOLAS gemiyi ve içindekileri korur; MARPOL denizi ve havayı korur. Aynı yük için ikisi birlikte devreye girebilir: bir pestisit hem zehirli tehlikeli yük hem de deniz kirletici olarak işlem görebilir.
Uygulama araçları da farklılaşır. SOLAS'ta sertifikalar, sörveyler ve gemi donanımı öne çıkar; MARPOL'de ise kayıt tutma, deşarj kısıtları ve kirlilik olaylarının raporlanması ağırlık taşır. Tehlikeli yük belgelerinde "deniz kirletici" ibaresi, MARPOL tarafının belgeye yansıyan en görünür izidir.
Sözleşmeler öncelikle gemiye ve gemi işletmecisine hitap eder, fakat tehlikeli yük zincirindeki kara tarafı da bu kurallarla iç içedir. Konteyneri dolduran, belgeyi hazırlayan veya yükü rıhtımda elleçleyen kişi, gemide uygulanacak kuralın ilk halkasını oluşturur.
Türkiye'de kıyı tesislerine yönelik yönetmelik, konteyner/araç paketleme sertifikasını imzalayan kişilerin IMDG Kod'un 1.3 bölümündeki eğitimi almasını öngörür. Aynı yönetmelik, tehlikeli yük elleçleyen kıyı tesislerinin IMDG Kod kapsamında yetkilendirilmiş TMGD istihdam etmesini veya bir danışmanlık kuruluşundan hizmet almasını ister; bu hizmetin kapsamı TMGD danışmanlık sayfasında yer alır.
Türkiye, SOLAS'a 6/3/1980 tarihli ve 8/522 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile, MARPOL 73/78'e ise 3/5/1990 tarihli ve 90/442 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile taraf olmuştur. Bu bilgi, iki sözleşmeye dayanılarak hazırlanan Tehlikeli Yüklerin Denizyoluyla Taşınması ve Yükleme Emniyeti Hakkında Yönetmeliğin dayanak maddesinde yer alır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının bu yönetmeliği 14 Kasım 2021 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır ve sonraki yıllarda değişiklikler görmüştür. Yönetmelik; tehlikeli yük belgeleri, UN sertifikalı ambalaj kullanımı, kıyı tesisi uygunluk belgesi ve liman başkanlıklarının denetimleri gibi konularda SOLAS, MARPOL ve IMDG Kod hükümlerine doğrudan atıf yapar.
MARPOL ve SOLAS kuralları gemide uygulanır, ama yükün gemiye uygun gelmesi kara tarafında atılan adımlara bağlıdır. Paketli bir tehlikeli yük için tipik akış şu şekilde ilerler:
Konteyner yapısal olarak taşımaya uygun değilse bu zincirin hiçbir adımı tek başına emniyeti sağlamaz. Konteynerin kendi güvenlik onayı CSC Sözleşmesi rehberinde ayrıca açıklanır.
Sahadaki sorunların önemli kısmı sözleşmelerin yanlış okunmasından değil, iki sözleşmenin birbirine karıştırılmasından doğar. Sık rastlanan yanlışlar ve doğru yaklaşımlar şunlardır:
Doğru yöntem, her sevkiyatta sözleşmenin güncel hükmünü, IMDG Kod'un yürürlükteki baskısını ve Türkiye'deki yönetmeliği birlikte kontrol etmektir.
SOLAS denizde can emniyetini, yani geminin ve gemidekilerin güvenliğini düzenler. MARPOL ise gemilerden kaynaklanan deniz ve hava kirliliğinin önlenmesine odaklanır. Tehlikeli yüklerde ikisi çoğu zaman birlikte uygulanır.
1973 yılı sözleşmenin kabul edildiği yılı, 1978 ise sözleşmeyi değiştiren ve onunla birlikte uygulanan protokolün yılını gösterir. Sözleşme bu yüzden iki tarihle birlikte anılır.
Tehlikeli yükler SOLAS Bölüm VII'de düzenlenir. Paketli tehlikeli yükler Kısım A kapsamındadır ve bu yüklerin taşınması IMDG Kod'a uygun olmak zorundadır.
Ek III, denizde paketli olarak taşınan zararlı maddeleri kapsar. IMDG Kod'da deniz kirletici olarak tanımlanan maddeler ve Ek III lahikasındaki ölçütleri karşılayan maddeler bu gruptadır.
IMDG Kod, 1 Ocak 2004'ten itibaren SOLAS kapsamında zorunlu hâle gelmiştir. Kod'un bazı bölümleri ise tavsiye niteliğini korur.
Evet. Türkiye SOLAS'a 1980 tarihli, MARPOL 73/78'e ise 1990 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı ile taraf olmuştur. Denizyoluyla tehlikeli yük taşımacılığına ilişkin ulusal yönetmelik de bu iki sözleşmeye dayanır.
Yükü limana gönderen, konteyneri dolduran veya tehlikeli yük belgesini hazırlayan işletmeler dolaylı olarak bu kurallarla karşılaşır. Özellikle IMDG Kod'a uygun belge, ambalaj ve paketleme sertifikası kara tarafında hazırlanır.
ADR Kampüs, MARPOL ve SOLAS alanında eğitim vermez; bu sayfa yalnız bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. ADR Kampüs'ün tehlikeli madde alanında Avcılar'daki merkezinde yüz yüze verdiği eğitimler SRC-5, TMGD, IMDG Kod kıyı tesisi ve deniz gözetim yetkilisi eğitimleridir. İşletmelere ayrıca TMGD danışmanlığı sağlanır.