Yükleme güvenliği, bir taşıtın veya konteynerin içine konan yükün fren, viraj ve şerit değiştirme sırasında kaymadan, devrilmeden ve dağılmadan varış noktasına ulaşmasını sağlayan kurallar ve uygulamaların bütünüdür. Sahada çoğu zaman "yük sabitleme" ya da "yük emniyeti" adıyla anılır. Karayolunda bu işin ölçüsünü Avrupa standardı EN 12195-1 verir; tehlikeli madde taşınıyorsa ADR'nin 7.5.7 alt bölümü devreye girer.
Bu rehber, yükleme güvenliğini karayolu taşımacılığı açısından ele alıyor: yüke etki eden kuvvetler, sabitleme kuvvetinin nasıl hesaplandığı, sürtünmeli ve doğrudan sabitleme arasındaki fark, bağlama ekipmanlarının etiketleri ve tehlikeli maddeye özgü istifleme kuralları. Konteyner içi yükleme tarafında başvurulan CTU Code ile ilişki de ayrı bir başlıkta ele alınıyor.
Yükleme güvenliği yalnızca spanzet atmaktan ibaret değildir. Yükün kasaya nasıl dağıtılacağı, ağırlık merkezinin nerede kalacağı, boşlukların nasıl doldurulacağı ve hangi ekipmanla hangi yöne karşı tutulacağı aynı planın parçalarıdır. Amaç, olağan sürüş koşullarında yükün taşıta göre hareket etmemesidir.
Kavramın üç katmanı vardır. İlki fiziksel katmandır: kuvvetler, sürtünme ve ekipman dayanımı. İkincisi standart katmanıdır: EN 12195-1 bu kuvvetlerin nasıl hesaplanacağını tarif eder. Üçüncüsü mevzuat katmanıdır: tehlikeli madde taşımalarında ADR ve Türkiye'deki Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik, yüklemenin ADR Bölüm 7.5'teki kurallara göre yapılmasını açıkça ister.
Hareket halindeki bir taşıtta yük, taşıt yavaşladığında öne, hızlandığında arkaya, virajda ise yana doğru itilir. Bu itme kuvveti yükün kütlesi ile ivmenin çarpımıdır ve ivme, yerçekimi ivmesinin (g) katsayılarıyla ifade edilir. IMO, ILO ve UNECE'nin ortak metni olan CTU Code, karayolu için şu katsayıları verir: ileri yönde 0,8 g, geri yönde 0,5 g, yanal yönde 0,5 g.
Pratikte bunun anlamı şudur: sert bir frende yükün kütlesinin yaklaşık yüzde sekseni kadar bir kuvvet onu öne doğru iter. Sürtünme bu kuvvetin bir kısmını karşılar ama çoğu durumda tek başına yetmez. Kalan kısım ön duvara dayama, bloklama veya bağlama ile karşılanmak zorundadır.
EN 12195-1, karayolu taşıtlarında yük bağlama düzenlerinin sabitleme kuvvetlerinin hesaplanmasını düzenleyen Avrupa standardıdır. Standart; ivme katsayılarını, yükle zemin arasındaki sürtünme katsayısını, bağlama açılarını ve ekipmanın beyan edilen kapasitesini bir araya getirerek belirli bir yük için kaç bağlamanın, hangi açıyla ve hangi ön gerilimle gerektiğini hesaplamayı sağlar.
ADR 7.5.7.1, paketlerin sabitlenmesine ilişkin gerekliliklerin EN 12195-1:2010 standardına uygun kargo emniyeti sağlandığında yerine getirilmiş sayılacağını belirtir. Bu ifade, standardı tehlikeli madde taşımacılığında fiilen referans ölçü haline getirir. Hesabın temel girdileri şunlardır:
CTU Code, sabitleme yöntemlerini iki ana başlıkta toplar. Doğrudan sabitlemede kuvvet, bloklama, bağlama, payanda veya kilit düzenekleriyle yükten doğrudan taşıta aktarılır. Sürtünmeli sabitlemede ise yükün üzerinden geçen bağlamalar ön gerilim yoluyla yükü tabana bastırır, sürtünmeyi artırarak kaymayı önler.
| Ölçüt | Sürtünmeli sabitleme | Doğrudan sabitleme |
|---|---|---|
| Çalışma ilkesi | Ön gerilimle yükü tabana bastırır | Kuvveti yükten taşıta aktarır |
| Belirleyici değer | Bağlamanın ön gerilimi | Ekipmanın azami sabitleme yükü |
| Uygun yük | Paletli, düzgün tabanlı, hafif-orta yükler | Ağır makineler, bağlantı noktası olan yükler |
| Kaymaz malzeme etkisi | Etkiyi belirgin şekilde artırır | Destekleyici rol oynar |
| Zayıf nokta | Gerilimin yolda gevşemesi | Zincirdeki en zayıf halka veya bağlantı noktası |
İki yöntem çoğu yüklemede birlikte kullanılır. Örneğin ön duvara dayanmış bir palet sırası öne karşı bloklamayla, yanlara ve geriye karşı ise üstten geçen bağlamalarla tutulabilir. CTU Code'a göre doğrudan bir bağlamanın etkin dayanımı, yük ve taşıt üzerindeki bağlantı noktaları dahil düzenin en zayıf elemanıyla sınırlıdır.
Karayolunda en yaygın ekipman, cırcırlı gergiye sahip polyester bağlama kayışlarıdır; sahada spanzet olarak bilinir. CTU Code, bu kayışlarda izin verilen sabitleme yükünün genellikle LC (bağlama kapasitesi) olarak etiketlendiğini, standart gerdirme kuvvetinin (STF) ise EN 12195-2'ye göre belirlendiğini belirtir. Etiketi okunmayan, kesik veya yıpranmış kayışın kapasitesi bilinemez.
Zincirler ve çelik halatlar ağır ve keskin kenarlı yüklerde tercih edilir. Kaymaz paspaslar sürtünmeyi artırır, kenar koruyucular hem yükü hem kayışı korur, takoz ve boşluk dolgu malzemeleri ise yükün yer değiştirmesini engeller. CTU Code ayrıca ilk ön gerilimin hiçbir zaman azami sabitleme yükünün yarısını aşmaması gerektiğini ve kayışların düğümlenerek bağlanmamasını vurgular.
Tehlikeli madde taşıyan yüklemelerde ADR'nin "Elleçleme ve istifleme" başlıklı 7.5.7 alt bölümü uygulanır. Türkçe ADR metnindeki ana kurallar şöyle sıralanabilir:
Tehlikeli malların diğer yüklerle birlikte taşındığı durumlarda, ağır makine veya sandık gibi tüm yükler taşıt içinde güvenle sabitlenmelidir. Metnin tamamına Ulaştırma Hizmetleri Düzenleme Genel Müdürlüğü'nün uluslararası sözleşmeler sayfasındaki ADR Türkçe metninden ulaşılabilir.
ADR 7.5.7.1'in dipnotu, tehlikeli malların istiflenmesinde yol gösterici belge olarak CTU Code'u, özellikle yüklerin taşıma birimlerine paketlenmesini anlatan Bölüm 9'u ve tehlikeli mallara ilişkin ek tavsiyeleri içeren Bölüm 10'u gösterir. Aynı dipnot, Avrupa Komisyonu'nun karayolunda kargo sabitlemeye ilişkin en iyi uygulamalar kılavuzunu da anar.
CTU Code, IMO'nun CTU Code sayfasında anlatıldığı gibi bağlayıcı olmayan bir uygulama kodudur ve konteyner, treyler, vagon gibi taşıma birimlerinin karayolu, demiryolu ve denizyolu için doldurulmasını kapsar. Kodun kendisi ve taşıma zincirindeki sorumluluklar ayrıca CTU Code rehberinde ele alınıyor. Konteyner denize gidecekse, ağırlığın doğrulanması da ayrı bir yükümlülüktür; ayrıntısı doğrulanmış brüt ağırlık (DBA) rehberinde yer alıyor.
Yük sabitlemenin sorumluluğu tek kişide toplanmaz; zincirdeki her halka kendi payını taşır. Türkiye'de Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik, yükleyenin tehlikeli maddelerin ADR Bölüm 7.5'teki yükleme emniyet kurallarına göre yüklenmesini sağlamasını (Madde 20), taşımacının da yüklemenin bu kurallara göre yapılmasını sağlamasını (Madde 22) yükümlülük olarak sayar. ADR 1.4.3.1.1 de yükleyenin yükleme ve elleçlemeye ilişkin özel koşullara uymasını ister.
Konu; depo ve sevkiyat sorumlularını, forklift operatörlerini, yükleme ekiplerini, lojistik planlamacılarını ve sürücüleri doğrudan ilgilendirir. Tehlikeli madde sevk eden işletmelerde bu süreçlerin yazılı talimatlara bağlanması, TMGD danışmanlığı kapsamında izlenen başlıklardandır. Sürücü tarafında ise tehlikeli madde taşıyan sürücülerin SRC-5 belgesi taşıması zorunludur.
İyi bir yükleme, taşıt kapıdan girmeden önce başlar. Sahada izlenebilecek sıra şöyledir:
Günlük kullanımda çoğunlukla aynı anlamda kullanılır. Yük sabitleme, yükün bağlama ve bloklama ile yerinde tutulmasını anlatır; yükleme güvenliği ise buna ek olarak yük dağılımını, istiflemeyi ve ekipman seçimini de kapsayan daha geniş bir kavramdır.
EN 12195-1 bir Avrupa standardıdır. Tehlikeli madde taşımalarında ADR 7.5.7.1, paketlerin sabitlenmesine ilişkin gerekliliklerin bu standarda uygun kargo emniyetiyle yerine getirilmiş sayılacağını belirtir; Türkiye'deki yönetmelik de yüklemenin ADR Bölüm 7.5 kurallarına göre yapılmasını ister. Tehlikeli madde dışındaki yükler için standart, en yaygın başvurulan hesap yöntemidir.
CTU Code, karayolu taşımacılığı için ileri yönde 0,8 g, geri yönde 0,5 g ve yanal yönde 0,5 g ivme katsayısı verir. Sabitleme düzeninin her yatay yöndeki kuvvete ayrı ayrı dayanabilmesi gerekir.
LC, kayışın bağlama kapasitesidir ve güvenle taşıyabileceği azami kuvveti gösterir. STF ise EN 12195-2'ye göre belirlenen standart gerdirme kuvvetidir ve özellikle sürtünmeli sabitlemede kayışın yüke ne kadar ön gerilim uygulayabileceğini anlatır.
Yük ağır, tabanı kaygan veya yüksek ve dar olduğunda sürtünmeli sabitleme tek başına çoğu zaman yeterli olmaz. Bu durumlarda ön duvara dayama, bloklama, doğrudan bağlama veya kaymaz malzeme ile destek gerekir.
ADR 7.5.7.2'ye göre ambalajlar, bu amaçla tasarlanmadıkça üst üste konmaz. İstiflemeye uygun farklı ambalajlar birlikte yüklenecekse birbirleriyle uyumları gözetilir; gerekirse alttaki ambalajı korumak için yük taşıyıcı ara elemanlar kullanılır.
Sürücü, yükü teslim alırken belirgin eksiklikleri görebilecek konumdadır ve yolculuk boyunca bağlamaların gevşemediğini kontrol eder. Tehlikeli madde taşımalarında ADR'ye göre araç ekibi tehlikeli madde içeren ambalajı açamaz; yüklemenin kurallara göre yapılmasını sağlama yükümlülüğü ise yönetmelikte yükleyen ve taşımacıya verilmiştir.
Sahada tekrar eden hataların çoğu, hesap yerine alışkanlıkla yükleme yapılmasından kaynaklanır. En sık görülenler şunlardır:
ADR Kampüs, yükleme güvenliği veya yük sabitleme konusunda eğitim vermez; bu sayfa yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Avcılar'daki merkezde yüz yüze verilen eğitimler SRC-5, TMGD, IMDG Kod kıyı tesisi ve deniz gözetim yetkilisi eğitimleridir. Tehlikeli madde sevk eden işletmelere ayrıca TMGD danışmanlığı sunulur.