SRC-5 Belgesi Kimler İçin Zorunludur?

SRC-5 belgesi kimler için zorunludur sorusunun cevabı, Türkiye’de karayoluyla tehlikeli madde taşıyan aracı kullanan her sürücüdür; yük paketli, dökme ya da tankta olabilir, sefer yurt içi ya da uluslararası olabilir. Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik bu zorunluluğu 5. maddesinin dördüncü fıkrasında açıkça koyar. Hangi SRC-5 yetkisinin gerektiği ise taşıma şekline ve taşınan maddenin sınıfına göre belirlenir.

Belgenin tanımı, türleri ve geçerlilik süresi SRC-5 belgesi nedir rehberinde anlatılır. Bu sayfa zorunluluğun uygulamadaki karşılığını ele alır: hangi taşımada hangi yetkinin arandığı, hangi taşımaların kapsam dışında kaldığı, taşımacının sorumluluğu ve belgesiz taşımanın sonuçları.

Hangi Taşıma Şeklinde Hangi SRC-5 Yetkisi Gerekir?

Tehlikeli madde taşıyan her sürücü için asgari yetki ADR Temel’dir; tank, patlayıcı ve radyoaktif madde taşımalarında temel yetkinin üstüne uzmanlık eklenir. Taşıma şekli ile yetki arasındaki eşleştirme, Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlığı ve Tehlikeli Mal Taşımacılığı Sürücü Eğitimi Yönetmeliği’nin 14. maddesinin ikinci fıkrasında yapılır.

Taşıma şekli	Gereken SRC-5 yetkisi	Dayanak
Paketli taşıma (bidon, varil, çuval, kutu, IBC, gaz tüpü)	ADR Temel	2022 eğitim yönetmeliği, 14/2-a
Dökme taşıma (kasada veya dökme yük konteynerinde)	ADR Temel	2022 eğitim yönetmeliği, 14/2-a
Tank ile taşıma (sabit veya sökülebilir tank, tank-konteyner, portatif tank)	ADR Temel + ADR Tank	2022 eğitim yönetmeliği, 14/2-b
Sınıf 1: patlayıcı madde ve nesneler	ADR Temel + ADR Sınıf 1	2022 eğitim yönetmeliği, 14/2-c
Sınıf 7: radyoaktif malzemeler	ADR Temel + ADR Sınıf 7	2022 eğitim yönetmeliği, 14/2-ç

Yetkinin taşınan maddenin sınıfına ve taşıma şekline uygun olması, sahip olunan herhangi bir SRC-5 belgesinin yeterli sayılmadığı anlamına gelir. Paketli yük taşıyan bir sürücü tankere geçtiğinde, Tank yetkisini eklemeden bu araçla sefere çıkamaz. Tank uzmanlığının içeriği ve süresi SRC-5 tanker eğitimi sayfasında yer alır.

SRC-5 Zorunluluğu Kimleri Kapsar: İşlere Göre Örnekler

SRC-5 zorunluluğu sektöre değil taşınan maddeye bağlıdır; ADR kapsamındaki bir maddeyi karayolunda taşıyan sürücü hangi sektörde çalışırsa çalışsın belge sahibi olmalıdır. Aynı sektörde bile taşıma şekli değiştiğinde gereken yetki de değişir.

Akaryakıt ve LPG dağıtımında tanker kullanan sürücüler tank ile taşıma yaptığı için ADR Temel ve ADR Tank yetkisine birlikte ihtiyaç duyar. Aynı ürünleri tüp, bidon veya varil içinde dağıtan sürücüler ise paketli taşıma yapar ve ADR Temel yetkisiyle çalışır.

Boya, solvent, asit ve kimyasal hammadde taşıyan kamyon ve tır sürücüleri, yükün ambalajlı, dökme ya da tankta olmasına göre Temel veya Temel ile Tank yetkisi alır. Tehlikeli madde niteliğindeki atıklar da aynı kurala bağlıdır. Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik, araç belgesi kuralında vakumla çalışan atık tanklarını tank-konteyner ve portatif tankla birlikte sayar.

Patlayıcı madde veya nesne taşıyan sürücüler Sınıf 1, radyoaktif malzeme taşıyan sürücüler Sınıf 7 uzmanlığını temel yetkiye ekler. Sınıf 1 taşımalarında ayrıca araç için, tank hacmine bakılmaksızın yıllık ADR veya Taşıt Uygunluk Belgesi aranır.

Araç Belgesi ile Sürücü Belgesi Arasındaki Fark

Araç için ADR Uygunluk Belgesi gerekmemesi, sürücünün SRC-5 yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik 6. maddesinin ikinci fıkrasında, Sınıf 1 dışındaki maddelerin ambalajlı veya dökme taşındığı taşıtları ADR ve Taşıt Uygunluk Belgesi zorunluluğundan çıkarır. Sürücü belgesini düzenleyen 5. maddenin dördüncü fıkrası ise ayrı bir hükümdür.

Araç belgesi zorunluluğu tank hacmine de bağlıdır: 1 m³ üzerindeki sabit veya sökülebilir tanklar ile 3 m³ üzerindeki tank-konteyner, portatif tank ve benzeri birimleri taşıyan araçlar bu belgenin kapsamındadır. Bu eşikler aracın teknik belgesine ilişkindir. Sürücünün hangi SRC-5 yetkisini taşıyacağını 2022 eğitim yönetmeliği belirler.

SRC-5 Zorunluluğunun Dışında Kalan Taşımalar ve Muafiyetler

Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik, dört kamu kurumunun kendi tehlikeli madde taşımalarını kapsam dışında tutar. Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü ve Sahil Güvenlik Komutanlığının karayolu taşımaları ile bu kurumların görevlendirdiği personelin refakatinde üçüncü kişilerce kurumlar adına yapılan taşımalar bu istisnaya girer. Savaş ve olağanüstü hallerde uygulanan mevzuata ve uluslararası anlaşmalara göre yapılan taşımalar da yönetmelik dışında kalır.

Bu dört kurumun dışındaki kamu taşımaları kapsam içindedir; yönetmelik, işletme tanımına kâr amacı aranmaksızın kamu kurum ve kuruluşlarını da dahil eder. Bakanlık ayrıca 28. madde uyarınca yeni ürünlerin araştırma ve geliştirme sürecindeki taşımaları, yeni tasarlanan taşıma birimlerinin test kullanımı ve kamu güvenliği gerektiren haller için muafiyet veya özel izin verebilir. Bu izinler kendiliğinden doğmaz; başvuru, TMGD tarafından hazırlanan emniyet raporu ve Bakanlık kararı gerektirir ve en fazla beş yıl için verilir.

Taşımacı ve İşverenin SRC-5 Sorumluluğu

SRC-5 yükümlülüğü yalnız sürücüye ait değildir; taşımacı da aracı, taşınan maddenin sınıfına ve taşıma şekline uygun SRC-5 belgesine sahip sürücüye kullandırmak zorundadır. Bu hüküm yönetmeliğin 22. maddesinin birinci fıkrasının (h) bendinde yer alır ve sürücünün yükümlülüğünü düzenleyen 23. maddeden ayrı olarak denetlenir. Taşımacı, yönetmelik şartlarından birinin ihlal edildiğini tespit ederse ihlal giderilinceye kadar taşımayı başlatmaz.

Uygulamada bu sorumluluk, işe alımda belgenin türünün ve bitiş tarihinin kontrol edilmesi, sürücünün yetkisinin atanacağı seferle eşleştirilmesi ve yenileme tarihlerinin izlenmesi anlamına gelir. Yazılı talimatın sürücü tarafından okunup anlaşılmasını ve araçta bulunmasını sağlamak da taşımacının görevidir. Tehlikeli madde güvenlik danışmanlığı hizmeti alan işletmelerde bu kontroller TMGD’nin hazırladığı prosedür ve kontrol formlarına bağlanabilir; yönetmeliğin 27. maddesi bu dokümanların oluşturulmasını ve güncel tutulmasını işletme ile danışmanlık kuruluşunun ortak sorumluluğu sayar.

SRC-5 Belgesi Olmadan Taşımanın Sonuçları

Belgesiz ya da yük için uygun olmayan yetkiyle yapılan taşımada idari para cezası sürücüye ve taşımacıya ayrı ayrı uygulanır. Yönetmeliğin 36. maddesi, 23. maddenin (a) bendine aykırı hareket eden sürücüye ve 22. maddenin (h) bendine aykırı hareket eden taşımacıya ayrı tutarlar öngörür. Tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında, takvim yılı başından geçerli olarak artırılır ve ceza tebliğden itibaren bir ay içinde ödenir.

Sürücünün belgeye sahip olması kadar denetimde yetkili personele ibraz etmesi de 23. maddenin (a) bendinin parçasıdır. Denetimler Bakanlığın seyyar ve sabit denetim istasyonlarında, ayrıca karayolunda denetim yetkisi bulunan diğer kamu kurumlarının personeli tarafından yapılır.

Yabancı Plakalı Araçlarda ve Yurt Dışı Belgelerde Durum

Yabancı plakalı araçlarla Türkiye’ye, Türkiye’den veya Türkiye üzerinden yapılan tehlikeli madde taşımalarında da ADR ve ulusal yönetmelik kurallarına uyulması zorunludur. Transit taşımalarda yol kenarı denetimi yalnız taşımacı ve sürücü yükümlülükleri üzerinden yürütülür; sürücünün yük için uygun belgesi bu denetimin doğrudan konusudur. ADR’ye taraf bir ülkeden alınmış sürücü belgesiyle Türkiye’de çalışılacaksa belge konsolosluk teyidi ve Bakanlık sistemine kayıt ile geçerlilik kazanır; kaydı yapılmayan belgeyle sürücü olarak faaliyette bulunulamaz.

SRC-5 Zorunluluğunda Sık Yapılan Hatalar

Denetimde sorun çıkaran durumların çoğu, zorunluluğun kapsamının dar yorumlanmasından kaynaklanır. Sahada sık rastlanan yanlışlar ve doğruları şunlardır:

• Araç belgesi gerekmiyor diye sürücü belgesini gereksiz saymak: Paketli ve dökme taşıtların ADR Uygunluk Belgesinden muaf olması sürücünün SRC-5 yükümlülüğünü kaldırmaz.
• Temel yetkiyle tanker kullanmak: Tank ile taşımada ADR Tank yetkisi, patlayıcı ve radyoaktif maddede Sınıf 1 ve Sınıf 7 yetkileri ayrıca aranır.
• Sorumluluğu yalnız sürücüde görmek: Aracı uygun belgesi olmayan sürücüye kullandıran taşımacıya ayrı ceza uygulanır.
• Belgeyi araçta bulundurmamak: Sürücünün belgeyi denetimde ibraz etmesi de yükümlülüğün parçasıdır.
• Süresi dolan belgeyle sefere çıkmak: Belge 5 yıl geçerlidir; yenileme eğitimi bitiş tarihinden önceki son 1 yıl içinde alınır.

Zorunlu Belge Nasıl Alınır: Eğitim ve Sınav Süreci

SRC-5 belgesi, Bakanlık yetki belgesine sahip bir eğitim kuruluşunda yük sınıfına uygun eğitimi tamamlayıp Bakanlığın SRC-5 sınavını geçen sürücüye verilir. ADR Temel eğitimi en az 19 ders saatidir; sınav 25 sorudan oluşur ve 100 üzerinden 60 puanla geçilir. Adayın 66 yaşından gün almamış olması, asgari ilköğretim düzeyinde eğitim almış olması ve uygun sürücü belgesine sahip olması da şarttır. Program ve kayıt adımları SRC-5 eğitimi sayfasında yer alır.

Eğitim yalnız kurumun yetki belgesinde yazan adreste yapılabilir ve derse devam zorunludur. ADR Kampüs’ün Bakanlık onaylı SRC-5 eğitim kuruluşu yetki belgesi yetki belgeleri sayfasında yayımlanır; temel, tank, Sınıf 1 ve Sınıf 7 eğitimleri İstanbul Avcılar’daki merkezde, sınıf ortamında yüz yüze verilir.

Sınava hazırlıkta ücretsiz ADR deneme sınavları Bakanlık temel sınavıyla aynı biçimde 25 soru, 20 dakika ve 60 geçer puanla çözülür; 7 Eylül ile 4 Ekim 2026 arasında 311 kişi bu denemeleri toplam 1.124 kez tamamladı. Eğitim ve sınav kurallarının birincil kaynağı 2022 eğitim yönetmeliğinin mevzuat.gov.tr’deki güncel metnidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Araç için ADR Uygunluk Belgesi gerekmiyorsa sürücüye SRC-5 gerekir mi?

Gerekir. Paketli ve dökme taşıtları araç belgesinden çıkaran hüküm sürücü belgesine ilişkin değildir; sürücünün SRC-5 yükümlülüğü Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik’in 5. maddesinde ayrıca düzenlenir.

Akaryakıt tankeri sürücüsü hangi SRC-5 yetkisini almalıdır?

Tankerle yapılan akaryakıt taşıması tank ile taşımadır. Sürücünün ADR Temel eğitimine ek olarak ADR Tank eğitimi alması ve Bakanlığın SRC-5 sınavında başarılı olması gerekir.

Tüp gaz dağıtımı yapan sürücü için tank yetkisi gerekir mi?

Hayır. Tüp, bidon ya da varil gibi ambalajlarla yapılan dağıtım paketli taşımadır ve 2022 eğitim yönetmeliği bu taşıma için ADR Temel yetkisini öngörür. Tank yetkisi, maddenin tank, tank-konteyner veya portatif tankla taşındığı işlerde aranır.

SRC-5 belgesi olmayan sürücüyü çalıştıran firmaya ceza var mı?

Evet. Taşımacı, aracı taşınan maddeye uygun SRC-5 belgesi olan sürücüye kullandırmakla yükümlüdür ve bu yükümlülüğe aykırılık için sürücüye verilen cezadan ayrı bir idari para cezası öngörülür. Tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.

Kamu kurumlarının tehlikeli madde taşımalarında SRC-5 aranır mı?

Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü ve Sahil Güvenlik Komutanlığının kendi taşımaları yönetmelik kapsamı dışındadır. Diğer kamu kurum ve kuruluşları yönetmelikteki işletme tanımına dahildir ve aynı kurallara tabidir.

Türkiye’den transit geçen yabancı plakalı aracın sürücüsü denetlenir mi?

Evet. Türkiye’ye, Türkiye’den veya Türkiye üzerinden yapılan tehlikeli madde taşımalarında ADR ve ulusal yönetmelik kurallarına uyulması zorunludur. Transit taşımalarda yol kenarı denetimi taşımacı ve sürücü yükümlülükleri üzerinden yapılır.